گفت : نه . گفت : اين دليل است بر حدث ( 1 ) عالم . گفت : يا بن رسول اللَّه ! نيكو گفتى و دانستى كه ما نپذيريم الَّا آن كه به چشم بينيم و به گوش بشنويم و به بينى ببوييم و به دهان بچشيم و به دست بپساييم ( 2 ) . صادق - عليه السلام - گفت : اين حواسّ پنج است ، و اين هيچ سود ندارد بى دليل عقل ، چنان كه ظلمت بى چراغ نتوان بريد ، همچونين به حواسّ استدلال نتوان كردن ، به شاهد بر غايب الَّا به دليل عقل . عبد اللَّه عبّاس خواند : شهد اللَّه انّه . ابو عبيده ( 3 ) [ و مفضل ] ( 4 ) گفتند : وجه [ آن است ] ( 5 ) كه معنى شهادت قول باشد و ما [ بعد ] ( 6 ) قول مكسور باشد همزه « انّ » . مفضّل گفت : معنى شهادت خداى ، اعلام باشد ، و معنى شهادت فريشتگان و مؤمنان اقرار باشد ، بيانش قوله تعالى : الُوا شَهِدْنا عَلى أَنْفُسِنا ( 7 ) . . . ، اى اقررنا ، چنان كه صلات را معنى مختلف باشد به اختلاف فاعلان ، صلات از خداى رحمت باشد ( 8 ) و از فرشتگان ( 9 ) استغفار و از ما دعا . حق تعالى گفت : گواهى داد خداى و فريشتگان و خداوندان علم بر وحدانيّت خداى : * ( أَنَّه لا إِله إِلَّا هُوَ ) * ، به آن كه جز او خدايى نيست ، و چون كار چنين باشد ( 10 ) گواهان از اين باشند ، و قدر الشّهادة ( 11 ) قدر الشّهود ، يكى از جمله ( 12 ) بزرگان گويد ( 13 ) : شهدت شهادة لا شكّ فيها بأنّ اللَّه ليس له شريك و انّ محمّدا صلَّى عليه بدين الحق ارسله المليك و خسرو هانى گويد ( 14 ) :

--> ( 1 ) . لب : حدوث . ( 2 ) . وز : بساييم ، دب ، آج ، لب ، فق : بستانم . ( 3 ) . مج ، وز : ابو عبيد . ( 6 - 5 - 4 ) . اساس كه مطلب در حاشيه نوشته شده زير وصّالى رفته است ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 7 ) . سوره انعام ( 6 ) آيه 130 . ( 8 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است ، است ، با توجّه به مج ، وز تصحيح شد . ( 9 ) . اساس كه نو نويس است خداى ، با توجّه به مج ، وز ، دب ، زايد مىنمايد . ( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر حال . ( 11 ) . همه نسخه بدلها بجز وز و . ( 12 ) . لب ، فق ، مب ، مر حسن يمانى . ( 13 ) . مج ، وز و حسن هانى . ( 14 ) . همه نسخه بدلها : ندارد .